Arnold Kerdijk

Arnold Kerdijk (1846-1905) werd geboren als telg van een gefortuneerde Rotterdamse koopmansfamilie, en studeerde rechten in Utrecht. De periode, waarin hij opgroeide, wordt wel eens beschreven als ‘de grote versnelling’. Nieuwe technologische ontwikkelingen volgden elkaar in een rap tempo op. En de brede toepassing van eerdere uitvindingen, zoals de stoommachine, markeerden het begin van de industriële revolutie. Terwijl vooral de bovenlaag van de bevolking van deze veranderingen profiteerde en het financieel gezien goed ging met ons land, werd deze tweede gouden eeuw tevens gekenmerkt door een grote kansarme onderlaag, die met name in de industriesteden een ellendig bestaan leidde. Weinig gegoede burgers trokken zich daar iets van aan, op de kerkelijke bedeling en liefdegaven van dames van betere standen na. Het besef van onrecht was er eenvoudig nauwelijks. Eén Kamerlid ging zelfs zover dat hij kinderarbeid durfde te vergoelijken door deze te vergelijken met de gymnastiek van kinderen uit de hogere klassen.

Kerdijk had juist een scherp oog voor alle misstanden, en was zeer begaan met de onderbetaalden en rechtelozen, in het bijzonder ook met hun gezinnen. Hij besloot om niet in de voetsporen van zijn vader te treden, in de handel, maar zich te wijden aan het dichten van de kloof tussen arm en rijk, wat naar zijn idee moest gebeuren door de arbeiders te verheffen, oftewel hun levensomstandigheden te verbeteren, hen rechten te geven, en vooral ook door het beter toegankelijk maken van onderwijs, bibliotheken en gezondheidszorg.

Hij werd landelijk bekend als een gedreven spreker over deze onderwerpen. Multatuli zou later schrijven dat Kerdijk de ogen van de natie geopend heeft…
In een tijd dat er dus nog nauwelijks sociale wetgeving bestond, spande Arnold Kerdijk zich bovenmatig in voor het algemeen kiesrecht, voor arbeidsrecht, voor vrouwenrechten, voor een ongevallenwet, en voor de leerplicht. Daarnaast was hij actief pleitbezorger voor betere huisvesting en huiselijke hygiëne, voor de oprichting van arbeiderscoöperaties en verzekeringen, en voor de culturele opvoeding van de ‘lagere standen’, omdat die het moreel van de onderklasse zou verbeteren waardoor zij meer gemotiveerd zouden zijn om de verbetering van hun eigen lot in handen te nemen.

Naast zijn werk als politicus had Kerdijk tal van nevenactiviteiten. Om er een paar te noemen: als onbezoldigd schoolopziener reisde hij stad en land af om het onderwijs te verbeteren en alle kinderen (die vaak nog al te jong aan het werk werden gezet) daarbij te betrekken, was hij medeoprichter van de eerste School voor Maatschappelijk werk (later Sociale Academie), oprichter van vele vakantiehuizen voor achtergestelde stadskinderen, en stond aan de wieg van de eerste spaarbank voor arbeiders, de Rijkspostspaarbank, het fraaie gebouw aan de Amsterdamse Van Baerlestraat dat hij liet bouwen en waarvan hij de eerste directeur was. Ook was hij betrokken bij de oprichting van het Centraal Bureau voor de Statistiek.
Kerdijk kan op één lijn gesteld worden met beroemde contemporaine mensen- en kinderrechtenactivisten (avant la lettre) als Aletta Jacobs en Wilhelmina Drukker, Thijssen en Ligthart, van Houten, Domela Nieuwenhuis, hoezeer die onderling ook verschilden…

In zijn tijd was Arnold Kerdijk een bekende Nederlander op de barricaden, maar ook vaak onbegrepen, en ronduit tegengewerkt. Zo waren zijn standpunten over geboortebeperking en de rechten voor vrouwen niet alleen erg progressief, maar voor velen zelfs zeer schokkend. Misschien ondervond hij ook tegenstand omdat hij een Jood was, wat toen nog zacht gezegd niet heel erg salonfähig was, al had hij zich geheel bevrijd van godsdienstige plichten en dogma’s, en manifesteerde hij zich als agnost maar met respect voor andere religies en belangstelling voor alternatieve vormen van spiritualiteit.

Arnold Kerdijk was vanzelfsprekend een man van zijn tijd, met ‘noblesse oblige’ in zijn vaandel en, vanuit modern perspectief met de neerbuigende wens om paupers te helpen hogerop te komen, hoe vurig en welgemeend ook. Wij noemen zijn werkwijze nu paternalistisch, maar er was toen geen andere manier om de rechteloze onderklasse een volwaardiger te leven te geven dan vanuit een welwillend hoogte.
Uit zijn biografie komt een man naar voren met een zeldzaam nobel karakter en een gigantische energie, een zeer origineel denker, veelzijdig en welsprekend, die nogal wat van zijn rijkdom, al zijn vrije tijd, (vaak) de aandacht voor zijn gezin en tenslotte ook zijn gezondheid offerde aan zijn idealen van een rechtvaardiger samenleving.
Hij was iemand met een heldere, bijna profetische toekomstvisie, al zijn vele van de doelen die hij nastreefde pas na zijn dood verwezenlijkt, soms pas na jaren van gehakketak en compromissen tussen links en rechts.

De door Kerdijk en de zijnen geïntroduceerde sociale wetgeving heeft de overgang ingeluid naar onze moderne democratische meritocratie. De standen en klassen hebben hun scherpe kanten verloren en afkomst vormt steeds minder een noodlot of een zegen. Maar al zijn veel van zijn doelen dus uiteindelijk bereikt, toch is niet alles gerealiseerd, en waar Kerdijks humanitaire en praktische idealen wel verwezenlijkt zijn is er nu zelfs hier en daar sprake van een terugval…
Als geheelonthouder en medeoprichter van de Algemene Nederlandse Geheel-Onthouders Bond zou Kerdijk zich in zijn graf omdraaien als hij zou weten hoe mateloos er tegenwoordig in welvarend Nederland gedronken wordt, tot comazuipen toe. Maar hij kan zich niet meer omdraaien want helaas is zijn graf geruimd. Daarom is het goed dat zijn biografie verschijnt, als monument en eerbetoon voor een groot en goed man.

Allerlei verworvenheden die de hedendaagse Nederlander als vanzelfsprekend beschouwt, of opeist als zijn goed recht, zijn door Kerdijk en zijn geestverwanten zwaar bevochten op de christenbroeders, de kapitalisten, de geprivilegieerden. De tragiek is, dat de volksemancipatie die de sociale liberale Arnold Kerdijk beoogde, zó goed gelukt is dat elke geslaagde burger, maar ook de blowende tiener zichzelf tegenwoordig autonoom acht, vaak (alleen) voor zijn eigen rechten opkomt, en zich weinig meer laat gezeggen door of aantrekt van de gemeenschap.
In plaats van Kerdijks ideale mensenmaatschappij waarin iedereen gelijkwaardig is, en zijn steentje tot algemeen welzijn, verheffing en cultuur bijdraagt, lijkt onze samenleving er een geworden te zijn van rijke egoïsten tegenover arme kanslozen, of beter gezegd van lui die het geluk dat ze hebben als hun eigen verdienste en goed recht beschouwen, versus mensen aan wie geen kansen geboden worden, maar die men wel uitvreters of fraudeurs noemt, of dat wonderlijk genoeg negatieve etiket gelukszoekers geeft; alsof niet elk mens een gelukszoeker is. Bovendien is veel van wat Kerdijk initieerde, of waar hij voor streed, tegenwoordig zo algemeen verbreid en doodnormaal dat heel veel mensen niet eens weten dat het ooit totaal anders was. Heel veel Nederlanders, die in een ruim, warm huis met goed sanitair wonen, goed verzekerd zijn, twee keer per jaar een vliegvakantie boeken, die geen puf hebben om naar de stembus te gaan, en al moe worden van twee kinderen en een 36-urige werkweek, beseffen niet in wat voor intense armoede hun overgrootouders een dikke eeuw geleden leefden: in vochtige kelderwoningen, afgetobt door lange zware werkdagen en enorme gezinnen, ongezond, ongeschoold, zonder rechten.

Natuurlijk zijn er ook nu nog steeds weldenkende mensen die de wereld actief willen verbeteren, maar de mogelijkheid om zo’n enorm verschil te maken als Arnold Kerdijk deed in zijn tijd, is er haast niet meer. Ook omdat de overheid bijna alles tot in de puntjes met wetten en regels dichtgemetseld heeft, zodat revolutionaire burgerinitiatieven weinig kans maken. Maar Kerdijks biografie is beslist een inspiratie voor goedwillenden van allerlei politieke gezindten om de moed niet te verliezen zich in hun omgeving in te zetten voor een rechtvaardiger wereld. Ook kleine beetjes helpen om de soms vergeten idealen van Arnold Kerdijk in ere te herstellen, en zijn erfenis recht te doen.

[Tekst Selma Schepel November 2011]

 

Advertenties

1 gedachte over “Arnold Kerdijk”

  1. mooi mens

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s